رفتن به محتوا
گگنجینهٔ واژهزبان فارسی، از واژه تا فرهنگ

خانه / ادبیات

شعر سعدی با معنی: بیت‌های کوتاه اخلاقی، دربارهٔ خدا و پیامبر

«بنی‌آدم اعضای یکدیگرند»، «دوست آن باشد که گیرد دست دوست» و «بلغ العلی بکماله». شعرهای کوتاه و مشهور سعدی با معنی ساده و جای آن‌ها در گلستان و بوستان.

۳۰ عقرب ۱۴۰۵ · خواندن در 3 دقیقه

شعر سعدی با معنی: بیت‌های کوتاه اخلاقی، دربارهٔ خدا و پیامبر
عکس: Ri_Ya / Pixabay

سعدی در گلستان و بوستان صدها بیت پندآموز دارد که هنوز در گفت‌وگوی روزمره نقل می‌شوند. در این گزیده، شعرهای کوتاه و مشهور او را با معنی ساده آورده‌ایم. شعرهای عاشقانه‌اش را جداگانه در شعر عاشقانهٔ سعدی گذاشته‌ایم.

دربارهٔ انسانیت

بنی‌آدم اعضای یکدیگرند
که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی به درد آورد روزگار
دگر عضوها را نماند قرار
تو کز محنت دیگران بی‌غمی
نشاید که نامت نهند آدمی

معنی: انسان‌ها مثل اعضای یک بدن‌اند و از یک گوهر آفریده شده‌اند؛ اگر یکی درد بکشد، دیگران هم آرام نمی‌گیرند. کسی که از رنج دیگران غمگین نمی‌شود، شایستهٔ نام انسان نیست. (گلستان، باب اول؛ در برخی نسخه‌ها «اعضای یک پیکرند» آمده است.)

دربارهٔ دوستی

دوست آن باشد که گیرد دست دوست
در پریشان‌حالی و درماندگی

معنی: دوست واقعی کسی است که در روزهای سخت کنارت بماند. (گلستان)

پند و اخلاق

سعدیا مرد نکونام نمیرد هرگز
مرده آن است که نامش به نکویی نبرند

معنی: کسی که نام نیک از خود به جا بگذارد، هرگز نمی‌میرد؛ مردهٔ واقعی کسی است که کسی او را به نیکی یاد نکند.

اگر بینم که نابینا و چاه است
اگر خاموش بنشینم گناه است

معنی: اگر ببینم نابینایی به سوی چاه می‌رود و سکوت کنم، گناه کرده‌ام؛ دیدن خطر و هشدار ندادن، خطاست. (این بیت با تفاوت‌هایی در واژه‌ها هم نقل می‌شود.)

ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند
تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

معنی: همهٔ جهان در کار است تا روزی تو فراهم شود؛ پس آن را بی‌توجه و ناسپاس نخور. (دیباچهٔ گلستان)

جملهٔ نثر مشهور: «مشک آن است که خود ببوید، نه آنکه عطار بگوید» — یعنی خوبی هر کس باید از کارش پیدا باشد، نه از تعریف دیگران. (گلستان)

در ستایش خدا

به نام خداوند جان‌آفرین
حکیم سخن در زبان‌آفرین

معنی: به نام خدایی که جان را آفرید و دانایی است که سخن گفتن را در زبان انسان نهاد. این بیت آغاز بوستان است.

گلستان هم با ستایش خدا آغاز می‌شود: «منت خدای را عز و جل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت» — یعنی سپاس خدای بزرگ را که بندگی‌اش انسان را به او نزدیک می‌کند و شکرگزاری‌اش نعمت را افزون.

در وصف پیامبر

بلغ العلی بکماله
کشف الدجی بجماله
حسنت جمیع خصاله
صلوا علیه و آله

معنی: با کمالش به بلندترین مرتبه رسید، با جمالش تاریکی‌ها را زدود، همهٔ خوی‌هایش نیکوست؛ بر او و خاندانش درود بفرستید. این بیت عربی در دیباچهٔ گلستان آمده و از مشهورترین شعرها در ستایش پیامبر اسلام است.

نکته دربارهٔ شعرهای منسوب

در شبکه‌های اجتماعی بیت‌های زیادی به نام سعدی پخش می‌شود که در آثار او نیست. برای اطمینان، شعر را در نسخه‌های معتبر کلیات سعدی یا گلستان و بوستان جست‌وجو کنید. دربارهٔ خود سعدی در سعدی کیست و دربارهٔ کتاب‌هایش در گلستان و بوستان بخوانید.

پرسش‌های رایج

مشهورترین شعر سعدی کدام است؟

«بنی‌آدم اعضای یکدیگرند / که در آفرینش ز یک گوهرند» از باب اول گلستان که دربارهٔ همدلی انسان‌هاست.

شعر سعدی دربارهٔ خدا چیست؟

بوستان با بیت «به نام خداوند جان‌آفرین / حکیم سخن در زبان‌آفرین» آغاز می‌شود و گلستان با «منت خدای را عز و جل...».

شعر سعدی در وصف پیامبر کدام است؟

بیت عربی «بلغ العلی بکماله، کشف الدجی بجماله، حسنت جمیع خصاله، صلوا علیه و آله» در دیباچهٔ گلستان.

اشتباهی دیدید؟ به ما بنویسید.

بیشتر بخوانید