رفتن به محتوا
گگنجینهٔ واژهزبان فارسی، از واژه تا فرهنگ

خانه / ادبیات

فردوسی کیست؟ سرایندهٔ شاهنامه و شعرهای مشهورش دربارهٔ دانش

حکیم توس سی سال برای شاهنامه رنج برد تا به گفتهٔ خودش «عجم زنده کند». زندگی فردوسی، ساختار شاهنامه و شعرهای مشهورش دربارهٔ علم و دانش.

۲۹ عقرب ۱۴۰۵ · خواندن در 2 دقیقه

فردوسی کیست؟ سرایندهٔ شاهنامه و شعرهای مشهورش دربارهٔ دانش
عکس: Pexels / Pixabay

حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی (حدود ۳۲۹–۴۱۱ یا ۴۱۶ هجری قمری؛ نزدیک به ۹۴۰–۱۰۲۰ میلادی) سرایندهٔ شاهنامه، بزرگ‌ترین حماسهٔ زبان فارسی است. او در روستای پاژ (یا باژ) در توس، نزدیک مشهد امروزی، به دنیا آمد و در توس درگذشت.

زندگی کوتاه

  • از خانواده‌ای دهقان (زمین‌دار) بود و در جوانی با داستان‌های کهن ایرانی آشنا شد.
  • سرودن شاهنامه را حدود سی سال ادامه داد و آن را در حدود سال ۴۰۰ هجری به پایان رساند.
  • شاهنامه را به سلطان محمود غزنوی پیشکش کرد؛ داستان‌های مشهوری دربارهٔ ناخشنودی فردوسی از پاداش سلطان روایت شده که بخشی از آن افسانه است.
  • آرامگاه او در توس است و در ایران روز ۲۵ اردیبهشت روز بزرگداشت فردوسی است.

شاهنامه

شاهنامه تاریخ افسانه‌ای و حماسی ایران را از آغاز جهان تا پایان دورهٔ ساسانی روایت می‌کند و نزدیک به پنجاه هزار بیت دارد (شمار بیت‌ها در نسخه‌ها متفاوت است). آن را معمولاً به سه بخش تقسیم می‌کنند:

بخشموضوعنمونه
اسطوره‌ایآغاز جهان و نخستین شاهانکیومرث، جمشید، ضحاک و فریدون
پهلوانیدوران پهلوانانرستم و سهراب، سیاوش، هفت‌خوان رستم
تاریخیشاهان تاریخیاسکندر تا ساسانیان

فردوسی خود دربارهٔ کارش گفته است:

بسی رنج بردم در این سال سی
عجم زنده کردم بدین پارسی

معنی: در این سی سال رنج بسیار بردم و با این شعر فارسی، فرهنگ و زبان ایرانیان را زنده نگه داشتم.

شعر فردوسی دربارهٔ علم و دانش

توانا بود هر که دانا بود
ز دانش دل پیر برنا بود

معنی: هر کس دانا باشد، تواناست؛ دانش، دل پیر را هم جوان نگه می‌دارد. این بیت از آغاز شاهنامه است و از مشهورترین شعرهای فارسی دربارهٔ ارزش دانش.

بیت زیر را سعدی در بوستان از زبان فردوسی نقل کرده است:

میازار موری که دانه‌کش است
که جان دارد و جان شیرین خوش است

معنی: حتی مورچه‌ای را که دانه می‌کشد آزار نده؛ او هم جان دارد و جان برای هر موجودی شیرین است.

شعرهایی که از فردوسی نیستند

جملهٔ «ز گهواره تا گور دانش بجوی» را اغلب به فردوسی نسبت می‌دهند، اما در نسخه‌های معتبر شاهنامه نیامده است و بیشتر برگرفته از سخنی مشهور در فرهنگ اسلامی دانسته می‌شود. پیش از نقل هر بیتی به نام فردوسی، آن را در شاهنامهٔ معتبر جست‌وجو کنید.

شب‌های بلند زمستان در بسیاری از خانه‌ها با شاهنامه‌خوانی همراه بوده است؛ دربارهٔ این رسم در شب یلدا نوشته‌ایم. دیگر بزرگان: رودکی، سعدی و مولانا.

پرسش‌های رایج

فردوسی کیست؟

حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی (حدود ۳۲۹–۴۱۱ ق)، سرایندهٔ شاهنامه، بزرگ‌ترین حماسهٔ زبان فارسی.

شعر فردوسی دربارهٔ علم و دانش چیست؟

«توانا بود هر که دانا بود / ز دانش دل پیر برنا بود» از آغاز شاهنامه.

آیا «ز گهواره تا گور دانش بجوی» از فردوسی است؟

در نسخه‌های معتبر شاهنامه نیامده و به نادرست به فردوسی نسبت داده می‌شود.

اشتباهی دیدید؟ به ما بنویسید.

بیشتر بخوانید