شعر مولانا دربارهٔ مهربانی، دوست، پدر، دانش و خدا

در شبکه‌های اجتماعی بیت‌های بسیاری به نام مولانا می‌چرخد که از او نیست. در این گزیده، هر بیت با متن دیوان شمس یا مثنوی در گنجور مقابله شده و پیوند متن کامل آمده است. معناها ساده‌اند و تنها یکی از خوانش‌های ممکن. برای آشنایی با زندگی شاعر، مولانا کیست را بخوانید.

مهربانی

با این همه مهر و مهربانی
دل می‌دهدت که خشم رانی

دیوان شمس، غزل ۲۷۲۹ (متن کامل در گنجور)

شاعر از معشوق می‌پرسد: با این همه مهر و مهربانی که در توست، چگونه دلت می‌آید خشم بگیری؟ مهربانی در نگاه مولانا ذات معشوق است و خشم با آن نمی‌سازد.

دنیا چو شب و تو آفتابی
خلقان همه صورت و تو جانی

دیوان شمس، غزل ۲۷۲۹ (متن کامل در گنجور)

جهان بی تو مانند شب است و تو خورشید آنی؛ مردم همه ظاهرند و تو جان آنان.

دوست

یار مرا، غار مرا، عشق جگرخوار مرا
یار تویی، غار تویی، خواجه نگهدار مرا

دیوان شمس، غزل ۳۷ (متن کامل در گنجور)

«یار غار» در فرهنگ ما نماد دوست وفادار است. مولانا می‌گوید: تو همان دوست و پناهگاه منی؛ مرا نگه دار. ریتم تکرارشونده این غزل را یکی از پرآوازه‌ترین غزل‌های دیوان شمس کرده است.

پدر

تو را چو عقل پدر بوده‌ست و تن مادر
جمال روی پدر درنگر اگر پسری

دیوان شمس، غزل ۳۰۷۲ (متن کامل در گنجور)

مولانا در این بیت پدر را به عقل و مادر را به تن مانند می‌کند: اگر فرزند راستین هستی، به زیبایی چهرهٔ پدر، یعنی عقل و معنا، بنگر و تنها به جسم دل مبند. این بیت بیش از آنکه ستایش پدر خانواده باشد، دعوتی است به پیروی از خرد.

علم و دانش

علم چون بر دل زند یاری شود
علم چون بر تن زند باری شود

مثنوی معنوی، دفتر اول (متن کامل در گنجور)

اگر دانش به دل راه یابد و انسان را دگرگون کند، یاور اوست؛ اما اگر تنها برای تن و خودنمایی باشد، باری سنگین بر دوش است.

گر علم خرابات تو را همنفسستی
این علم و هنر پیش تو باد و هوسستی

دیوان شمس، غزل ۲۶۲۵ (متن کامل در گنجور)

اگر با دانش عاشقانه و عرفانی (علم خرابات) همدم می‌شدی، این علم‌ها و هنرهای ظاهری در نظرت باد و هوس می‌نمود. مولانا دانش دل را برتر از دانش کتابی می‌داند.

خدا و بازگشت

ما ز بالاییم و بالا می‌رویم
ما ز دریاییم و دریا می‌رویم

دیوان شمس، غزل ۱۶۷۴ (متن کامل در گنجور)

ما از عالم بالا آمده‌ایم و به همان‌جا بازمی‌گردیم؛ قطره‌ای هستیم که به دریا برمی‌گردد. این اندیشهٔ بازگشت به اصل در سراسر شعر مولانا دیده می‌شود.

به من نگر که به جز من به هر کی درنگری
یقین شود که ز عشق خدای بی‌خبری

دیوان شمس، غزل ۳۰۷۲ (متن کامل در گنجور)

شاعر از زبان عشق سخن می‌گوید: اگر به جای عشق به چیزهای دیگر دل ببندی، روشن است که از عشق الهی بی‌خبری.

نکته‌ای دربارهٔ بیت‌های منسوب

پیش از نقل بیتی به نام مولانا یا حافظ، آن را در گنجور جست‌وجو کنید. بیت‌های زیبای بسیاری از شاعران دیگر یا ساختهٔ امروز، به نام این بزرگان پخش می‌شوند. گزیده‌های بیشتر در شعر مولانا و شعر کوتاه حافظ.