زبان فارسی: ریشه، تاریخ، گونه‌ها و خط

زبان فارسی یکی از کهن‌ترین زبان‌های زندهٔ جهان است که پیشینهٔ نوشتاری آن به بیش از دو هزار و پانصد سال می‌رسد. امروز ده‌ها میلیون نفر در افغانستان، ایران و تاجیکستان و در میان مهاجران در سراسر جهان به آن سخن می‌گویند، و ادبیاتش از رودکی و فردوسی تا مولانا و حافظ، میراث مشترک همهٔ آنان است.

خانوادهٔ زبان فارسی

فارسی از زبان‌های هندواروپایی است و در شاخهٔ زبان‌های ایرانی، در گروه ایرانی غربی، جای دارد. به همین سبب با زبان‌هایی مانند کردی، بلوچی و پشتو (که از شاخهٔ ایرانی شرقی است) خویشاوندی دارد و ریشه‌های مشترکی با زبان‌های اروپایی نیز در آن دیده می‌شود.

سه دورهٔ تاریخی

دوره	زمان	نمونه
فارسی باستان	دوران هخامنشیان	کتیبه‌ها به خط میخی، مانند کتیبهٔ بیستون
فارسی میانه (پهلوی)	به‌ویژه دوران ساسانیان	متن‌هایی به خط پهلوی
فارسی نو (دری)	از حدود سدهٔ سوم هجری قمری / نهم میلادی تا امروز	شعر رودکی، شاهنامهٔ فردوسی

فارسی نو در خراسان بزرگ، از جمله بلخ و بخارا و سمرقند، بالید و نام «دری» از همان روزگار برای آن به کار رفته است.

کجا رسمی است؟

کشور	نام رسمی گونه	خط
افغانستان	دری (در کنار پشتو)	فارسی (عربی‌پایه)
ایران	فارسی	فارسی (عربی‌پایه)
تاجیکستان	تاجیکی	سیریلیک

این سه گونه برای گویندگانشان تا حد زیادی قابل فهم‌اند؛ تفاوت‌ها بیشتر در تلفظ، برخی واژه‌ها و اصطلاحات است. جزئیات را در دری و فارسی ایران بخوانید.

خط فارسی

پس از اسلام، فارسی با الفبای عربی نوشته شد و چهار حرف برای آواهایی که در عربی نبود به آن افزوده شد: پ، چ، ژ، گ. خط فارسی از راست به چپ نوشته می‌شود و هنر خوشنویسی، به‌ویژه نستعلیق، در این زبان به اوج رسید. در تاجیکستان از دوران شوروی خط سیریلیک به کار می‌رود.

ویژگی‌های دستوری

• جنس دستوری (مذکر و مؤنث) ندارد؛ «او» برای مرد و زن یکسان است.
• ترتیب معمول جمله: فاعل، مفعول، فعل («من کتاب را خواندم»).
• اضافه با کسره ساخته می‌شود: «کتابِ من».
• واژه‌سازی با پیشوند و پسوند بسیار پرکاربرد است: «دانش، دانشمند، دانشگاه».

فارسی و جهان

فارسی قرن‌ها زبان ادب و دیوان در گستره‌ای از آسیای میانه تا هند بود و واژه‌های بسیاری از آن به زبان‌های ترکی، اردو و هندی رفته است. برای آشنایی با گنجینهٔ زبانی و ادبی آن، ضرب‌المثل‌های فارسی و شعر مولانا را ببینید.